ჰორმონები
ჰორმონები არის ბიოლოგიურად აქტიური ქიმიური ნივთიერებები, რომლებიც უზრუნველყოფენ უჯრედებს შორის ინფორმაციის გადაცემას და ორგანიზმის ფუნქციონირების კოორდინაციას. ისინი უმთავრესად გამომუშავდება ენდოკრინულ ჯირკვლებში, თუმცა გარკვეული ჰორმონული მოქმედების მქონე ნივთიერებებს პრაქტიკულად ყველა ქსოვილი და ორგანო წარმოქმნის.
➤ როგორ მოქმედებს ჰორმონი
ჰორმონი თავის სამიზნე უჯრედზე მოქმედებს რეცეპტორთან დაკავშირების გზით.
რეცეპტორები შეიძლება იყოს:
- უჯრედის მემბრანაზე (წყალში ხსნადი ჰორმონები);
- უჯრედის შიგნით ან ბირთვში (ლიპიდში ხსნადი ჰორმონები, მაგალითად სტეროიდები).
ერთი ჰორმონი უკავშირდება მხოლოდ მისთვის სპეციფიკურ რეცეპტორს — ეს პრინციპი უზრუნველყოფს ჰორმონული სიგნალის სიზუსტეს.
რეცეპტორთან დაკავშირების შემდეგ უჯრედში იწყება ბიოქიმიური რეაქციების ჯაჭვი, რაც საბოლოოდ ცვლის უჯრედის ფუნქციურ მდგომარეობას.
ჰორმონები, რომლებმაც შეასრულეს თავიანთი როლი, უმეტესად ღვიძლში იშლება და შემდეგ ორგანიზმიდან გამოიდევნება.
➤ ჰორმონები და გენები
ზოგიერთ ჰორმონს შეუძლია უჯრედის მემბრანისა და ბირთვის მემბრანის გადალახვა. ასეთი ჰორმონები:
- ბირთვში ურთიერთქმედებენ დნმ-თან;
- ააქტიურებენ ან თრგუნავენ კონკრეტულ გენებს;
- საბოლოოდ ზემოქმედებენ ცილების სინთეზზე.
➤ ჰორმონების მოქმედება ორგანიზმზე
ჰორმონები მონაწილეობენ თითქმის ყველა ფიზიოლოგიურ პროცესში:
- ზრდისა და განვითარების სტიმულირება ან დათრგუნვა;
- უჯრედის დაღუპვის გააქტიურება ან შეჩერება;
- იმუნური სისტემის გააქტიურება ან დამუხრუჭება;
- მეტაბოლიზმის რეგულირება;
- ორგანიზმის მომზადება კონკრეტული ქმედებისთვის
(მაგ. „ბრძოლა ან გაქცევა“); - ცხოვრების სხვადასხვა ფაზისთვის მომზადება
(სქესობრივი მომწიფება, ორსულობა, მენოპაუზა); - რეპროდუქციული ციკლის კონტროლი.
ხშირად ერთი ჰორმონი აკონტროლებს სხვა ჰორმონების წარმოქმნას და გამოყოფას, რაც ქმნის ჰორმონულ ბალანსს.
➤ ჰორმონების ფიზიოლოგია
ჰორმონების წარმოქმნა და სეკრეცია რეგულირდება ჰომეოსტაზის პრინციპით, უმეტესად უარყოფითი უკუკავშირის მექანიზმით.
ეს ნიშნავს, რომ ჰორმონის მაღალი დონე თრგუნავს მის შემდგომ გამოყოფას, ხოლო დაბალი — ასტიმულირებს.
ჰორმონების გამოყოფაზე გავლენას ახდენს:
- სხვა ჰორმონები;
- ნერვული და ფსიქიკური აქტივობა;
- გარემო ფაქტორები (განათება, ტემპერატურა, სტრესი).
➤ ტროპული ჰორმონები
ტროპული ჰორმონები ასტიმულირებენ სხვა ენდოკრინული ჯირკვლების აქტივობას.
მაგალითად:
- თირეოტროპული ჰორმონი (TSH), რომელიც ჰიპოფიზში გამომუშავდება,
ააქტიურებს ფარისებრ ჯირკვალს; - შედეგად იზრდება თიროიდული ჰორმონების სეკრეცია და მეტაბოლიზმის ინტენსივობა.
➤ ენდოკრინული ჯირკვლები
ენდოკრინული სისტემა მოიცავს შემდეგ ძირითად ჯირკვლებს:
- ჰიპოთალამუსი
- ჰიპოფიზი
- ფარისებრი ჯირკვალი
- ფარისებრახლო ჯირკვლები
- პანკრეასის (კუჭქვეშა ჯირკვლის) კუნძულები
- თირკმელზედა ჯირკვლები
- საკვერცხეები (ქალებში)
- სათესლე ჯირკვლები (მამაკაცებში)
თითოეული მათგანი გამოყოფს ერთ ან რამდენიმე ჰორმონს, რომლებიც აკონტროლებენ სხვადასხვა ორგანოსა და სისტემის მუშაობას.
🔹 მაგალითი – ფარისებრი ჯირკვალი
ფარისებრი ჯირკვალი სისხლში გამოყოფს თიროქსინს, რომელიც:
- ასტიმულირებს ნივთიერებათა ცვლას;
- ჭარბი რაოდენობისას აჩქარებს მეტაბოლიზმს და იწვევს წონის კლებას;
- ნაკლები რაოდენობისას ანელებს მეტაბოლიზმს და ხელს უწყობს ზედმეტი წონის დაგროვებას.
📛 ავტორი: ირაკლი კენჭოშვილი / Tidanigym.ge
🚫 ნებართვის გარეშე კოპირება აკრძალულია.
✅ წყაროს მითითებით გაზიარება მისაღებია
