ამინომჟავები და ცილები ცილების სტრუქტურა და ფუნქციები

ცილები უჯრედის მშრალი მასის დაახლოებით 50–80%-ს შეადგენენ და წარმოადგენს სიცოცხლისთვის აუცილებელ ბიომოლეკულებს. ისინი შედგება ნახშირბადის, წყალბადის, ჟანგბადის და აზოტისგან, ხოლო ბევრ ცილაში დამატებით გვხვდება გოგირდი, ზოგიერთში კი — ფოსფორი.

ცილები ქმნიან უჯრედის შიდა კარკასს, მონაწილეობენ უჯრედის მემბრანის აგებულებაში და ქმნიან მემბრანულ არხებსა და რეცეპტორებს, რომლებიც უზრუნველყოფენ ნივთიერებების ტრანსპორტსა და სიგნალების გადაცემას.
ცილების სტრუქტურის შესახებ ინფორმაცია დნმ-შია კოდირებული.

➤ ცილების კლასიფიკაცია

მარტივი ცილები – შედგება მხოლოდ ამინომჟავებისგან.
რთული ცილები – შეიცავს არაცილოვან ნაწილსაც:

• გლიკოპროტეინები — ნახშირწყლით
• ლიპოპროტეინები — ლიპიდით
• ნუკლეოპროტეინები — ნუკლეინის მჟავით

➤ ამინომჟავები და ცილების აგებულება

ცილები არის პოლიმერები, რომელთა მონომერებს ამინომჟავები წარმოადგენენ.
ცოცხალ ორგანიზმებში ცილები აგებულია 20 სტანდარტული ამინომჟავისგან.

ადამიანის ორგანიზმს ყველა ამინომჟავის სინთეზი არ შეუძლია, ამიტომ ზოგიერთი მათგანი აუცილებლად უნდა მივიღოთ საკვებით.

🔹 შეუცვლელი ამინომჟავები:

• ლეიცინი
• იზოლეიცინი
• ვალინი
• ლიზინი
• მეთიონინი
• თრეონინი
• ფენილალანინი
• ტრიპტოფანი
• ჰისტიდინი

ამინომჟავები ერთმანეთთან დაკავშირებულია პეპტიდური კავშირით.

• 2 ამინომჟავა → დიპეპტიდი
• მრავალი ამინომჟავა → პოლიპეპტიდი
• ჩვეულებრივ 100-ზე მეტი ამინომჟავისგან შემდგარი ჯაჭვი უკვე ცილად მიიჩნევა

➤ ცილის სტრუქტურული დონეები

1. პირველადი სტრუქტურა – ამინომჟავების თანმიმდევრობა
2. მეორეული სტრუქტურა – α-სპირალი ან β-ფურცელი
3. მესამეული სტრუქტურა – ცილის სივრცული გლობულა
4. მეოთხეული სტრუქტურა – რამდენიმე პოლიპეპტიდური ჯაჭვის გაერთიანება

მაგალითად, ჰემოგლობინი არის მეოთხეული სტრუქტურის მქონე ცილა, რომელიც შედგება რამდენიმე გლობულასგან და უზრუნველყოფს ჟანგბადის ტრანსპორტს.

➤ დენატურაცია — ცილის სტრუქტურის რღვევა

დენატურაცია არის პროცესი, რომლის დროსაც ცილა კარგავს თავის სივრცულ სტრუქტურას.
ამის მიზეზი შეიძლება იყოს:

• მაღალი ტემპერატურა
• pH-ის ცვლილება
• ქიმიური ზემოქმედება

დენატურაცია ზოგჯერ უკუქცევადია, თუ პირველადი სტრუქტურა არ დაზიანდა.
თერმული დამუშავებისას (მაგ. ხორცის მომზადება) ცილები დენატურირდება, რაც მონელებას ამარტივებს, მაგრამ მათი ბიოლოგიური აქტივობა იკარგება.

➤ ცილების ძირითადი ფუნქციები

🔹 1. სტრუქტურული

კოლაგენი, ელასტინი, კერატინი — ქსოვილების სიმტკიცე და ელასტიურობა

🔹 2. მამოძრავებელი

აქტინი და მიოზინი უზრუნველყოფენ კუნთის შეკუმშვას

🔹 3. სატრანსპორტო

ჰემოგლობინი, ალბუმინები — ნივთიერებების გადატანა

🔹 4. დამცავი

ანტისხეულები, ფიბრინი, ტოქსინები

🔹 5. რეგულატორული

ინსულინი, ზრდის ჰორმონი, კალციტონინი

🔹 6. მომმარაგებელი

კვერცხის ალბუმინი, რძის კაზეინი, მცენარეთა თესლის ცილები

🔹 7. ენერგეტიკული

1 გ ცილა → 4 კკალ, გამოიყენება უკიდურეს შემთხვევაში

🔹 8. სასიგნალო

მემბრანული რეცეპტორები — სიგნალების მიღება

🔹 9. კატალიზური

ფერმენტები აჩქარებენ ბიოქიმიურ რეაქციებს
ყველა ფერმენტი ცილაა, თუმცა ყველა ცილა — არა ფერმენტი

📛 ავტორი: ირაკლი კენჭოშვილი / Tidanigym.ge

🚫 ნებართვის გარეშე კოპირება აკრძალულია.

✅ წყაროს მითითებით გაზიარება მისაღებია