გლუკაგონი — სისხლში შაქრის რეგულაციის მთავარი ჰორმონი

➤ რა არის გლუკაგონი?

გლუკაგონი არის ჰორმონი, რომელიც გამომუშავდება კუჭქვეშა ჯირკვლის (პანკრეასის) ლანგერჰანსის კუნძულების α-უჯრედებში. იგი წარმოადგენს ინსულინის ფიზიოლოგიურ ანტაგონისტს და მონაწილეობს ნახშირწყლების, ცხიმებისა და ენერგეტიკული ცვლის რეგულაციაში.

მისი მთავარი ფუნქციაა სისხლში გლუკოზის დონის გაზრდა, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც შაქარი ეცემა ნორმაზე დაბლა (ჰიპოგლიკემია).

➤ როგორ მოქმედებს გლუკაგონი?

გლუკაგონი ძირითადად მოქმედებს ღვიძლზე და ააქტიურებს შემდეგ პროცესებს:

🔹 1. გლიკოგენოლიზი

ღვიძლში დაგროვილი გლიკოგენი იშლება გლუკოზად და გამოიყოფა სისხლში.

🔹 2. გლუკონეოგენეზი

ღვიძლში გლუკოზა სინთეზდება არანახშირწყლოვანი წყაროებიდან (ამინომჟავები, ლაქტატი, გლიცეროლი).

🔹 3. კეტოგენეზი

გლუკაგონის მაღალი კონცენტრაციისას ძლიერდება ცხიმოვანი მჟავების დაჟანგვა და კეტონური სხეულების წარმოქმნა.

შედეგად, სისხლში გლუკოზის დონე იზრდება და ორგანიზმი დაცულია ჰიპოგლიკემიისგან.

➤ გლუკაგონის როლი ჰიპოგლიკემიის დროს

როდესაც სისხლში გლუკოზის დონე ეცემა (მაგალითად, ხანგრძლივი შიმშილის, ინტენსიური ვარჯიშის ან ინსულინის ზედოზირების დროს), ორგანიზმი ავტომატურად გამოყოფს გლუკაგონს.

გლუკაგონი სწრაფად ასტიმულირებს ღვიძლში გლიკოგენის დაშლას და უზრუნველყოფს გლუკოზის მიწოდებას სისხლში, რითაც იცავს ტვინს ენერგოდეფიციტისგან.

კლინიკურ პრაქტიკაში გლუკაგონი გამოიყენება მძიმე ჰიპოგლიკემიის დროს (განსაკუთრებით ინსულინზე დამოკიდებულ პაციენტებში).

➤ რეაქტიული ჰიპოგლიკემია — რა ხდება ტკბილის მიღების შემდეგ?

ტკბილი საკვების მიღებისას სისხლში გლუკოზა სწრაფად იზრდება და საპასუხოდ გამოიყოფა ინსულინი. ზოგიერთ შემთხვევაში (განსაკუთრებით ინსულინის ჰიპერსეკრეციისას ან მეტაბოლური დარღვევების დროს) შესაძლებელია სისხლში შაქრის დროებითი დაქვეითება ნორმაზე ქვემოთ — ე.წ. რეაქტიული ჰიპოგლიკემია.

❗ მნიშვნელოვანია აღინიშნოს:

• ჯანმრთელ ადამიანებში ეს მექანიზმი იშვიათად იწვევს საშიშ მდგომარეობას;
• ორგანიზმს გააჩნია ძლიერი კონტრ-რეგულაციური სისტემა (გლუკაგონი, ადრენალინი, კორტიზოლი), რომელიც სწრაფად აღადგენს გლუკოზის დონეს.

➤ როგორ რეგულირდება გლუკაგონის სეკრეცია?

გლუკაგონის გამოყოფა რეგულირდება რამდენიმე ფაქტორით:

🔹 დაბალი გლუკოზა — ასტიმულირებს
🔹 მაღალი გლუკოზა — თრგუნავს
🔹 ამინომჟავები (განსაკუთრებით პროტეინით მდიდარი საკვების შემდეგ) — ასტიმულირებს
🔹 ინსულინი — თრგუნავს
🔹 სომატოსტატინი — თრგუნავს
🔹 ცხიმოვანი მჟავები და კეტონური სხეულები — ამცირებს სეკრეციას

➤ გავლენა სხვა ქსოვილებზე

🔹 ღვიძლი

გლუკაგონის ძირითადი სამიზნე ორგანოა.

🔹 ცხიმოვანი ქსოვილი

გაძლიერებულია ლიპოლიზი (ცხიმების დაშლა), თუმცა ადამიანში ეს ეფექტი შედარებით სუსტია კატექოლამინებთან შედარებით.

🔹 ჩონჩხის კუნთები

გლუკაგონს პრაქტიკულად არ აქვს პირდაპირი გავლენა კუნთის გლიკოგენზე, რადგან კუნთოვან ქსოვილში გლუკაგონის რეცეპტორები თითქმის არ არის.

🔹 გული

დიდი კონცენტრაციით შესაძლებელია გულის შეკუმშვის ძალის ზრდა.

➤ გლუკაგონი და “დაარტყი ან გაიქეცი” რეაქცია

სტრესულ სიტუაციაში მთავარ როლს ასრულებენ კატექოლამინები (ადრენალინი და ნორადრენალინი). გლუკაგონი ამ პროცესში დამხმარე როლს თამაშობს — უზრუნველყოფს ენერგიის სუბსტრატების (გლუკოზა, ცხიმოვანი მჟავები, კეტონური სხეულები) ხელმისაწვდომობას.

გლუკაგონი პირდაპირ არ ასტიმულირებს თირკმელზედა ჯირკვლის კატექოლამინების სეკრეციას, თუმცა მისი მეტაბოლური ეფექტები ავსებს სტრესულ ჰორმონთა მოქმედებას.

➤ გლუკაგონი და ინსულინი — ბალანსის მექანიზმი

გლუკაგონი და ინსულინი მოქმედებენ როგორც ფიზიოლოგიური ანტაგონისტები:

ინსულინი	გლუკაგონი
ამცირებს სისხლში გლუკოზას	ზრდის სისხლში გლუკოზას
აძლიერებს გლიკოლიზს	აძლიერებს გლუკონეოგენეზს
თრგუნავს კეტოგენეზს	აძლიერებს კეტოგენეზს

მათი ბალანსი განსაზღვრავს ორგანიზმის მეტაბოლურ მდგომარეობას — ანაბოლურ (კვების ფაზა) თუ კატაბოლურ (შიმშილის ფაზა).

➤ მნიშვნელოვანი შენიშვნა დიაბეტზე

დიაბეტით დაავადებულებში გართულებები შეიძლება განვითარდეს როგორც ქრონიკული ჰიპერგლიკემიის, ისე მძიმე ჰიპოგლიკემიის შედეგად.

მაღალი შაქარი იწვევს გრძელვადიან გართულებებს (ნეფროპათია, ნეიროპათია, რეტინოპათია), ხოლო მძიმე ჰიპოგლიკემია შეიძლება იყოს სიცოცხლისთვის საფრთხის შემცველი მწვავე მდგომარეობა.

✅ დასკვნა

გლუკაგონი არის კრიტიკულად მნიშვნელოვანი ჰორმონი, რომელიც:

✔ იცავს ორგანიზმს ჰიპოგლიკემიისგან
✔ უზრუნველყოფს ენერგიის მიწოდებას შიმშილის დროს
✔ ასტიმულირებს გლიკოგენოლიზს, გლუკონეოგენეზსა და კეტოგენეზს
✔ ინსულინთან ერთად ინარჩუნებს გლუკოზის ჰომეოსტაზს

მისი ფუნქცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ინტენსიური ვარჯიშის, შიმშილისა და მეტაბოლური სტრესის პირობებში.

📛 ავტორი: ირაკლი კენჭოშვილი / Tidanigym.ge

🚫 ნებართვის გარეშე კოპირება აკრძალულია.

✅ წყაროს მითითებით გაზიარება მისაღებია