კატექოლამინები — დოფამინი, ნორადრენალინი და ადრენალინი

კატექოლამინები არის ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებები — დოფამინი, ნორადრენალინი და ადრენალინი, რომლებიც წარმოიქმნება სიმპათიკურ ნერვულ დაბოლოებებში და თირკმელზედა ჯირკვლის ტვინის ნივთიერებაში. ისინი უზრუნველყოფენ ორგანიზმის სწრაფ ადაპტაციურ პასუხს სტრესზე და მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ჰომეოსტაზის შენარჩუნებაში.

➤ ბიოსინთეზი

კატექოლამინები სინთეზირდება ამინომჟავა ტიროზინიდან შემდეგი სქემით:

ტიროზინი → L-დოფა → დოფამინი → ნორადრენალინი → ადრენალინი

პროცესში მონაწილეობს რამდენიმე ფერმენტი.
ადრენალინი წარმოადგენს ამ ჯაჭვის საბოლოო პროდუქტს და ძირითადად წარმოიქმნება თირკმელზედა ჯირკვლის ტვინის ნივთიერებაში.

➤ ფიზიოლოგიური როლი

სიმპათიკური ნერვული სისტემა აქტიურდება:

• ფიზიკური დატვირთვისას
• ემოციური სტრესისას
• ტკივილისა და შიშის დროს
• სისხლის დაკარგვისას
• ჰიპოგლიკემიისას

ამ დროს იზრდება კატექოლამინების კონცენტრაცია სისხლში, რაც უზრუნველყოფს ე.წ. „ბრძოლა ან გაქცევა“ რეაქციას.

➤ ადრენალინი

ადრენალინი არის თირკმელზედა ჯირკვლის ტვინის ნივთიერების მთავარი ჰორმონი.

მისი ძირითადი ეფექტებია:

• გულისცემის სიხშირისა და შეკუმშვის ძალის ზრდა
• არტერიული წნევის მომატება
• გლიკოგენის დაშლის (გლიკოგენოლიზის) გაძლიერება
• ცხიმების დაშლის (ლიპოლიზის) სტიმულაცია
• ბრონქების გაფართოება
• კანისა და მუცლის ღრუს ორგანოების სისხლძარღვების შევიწროება
• ჩონჩხის კუნთების სისხლმომარაგების გაუმჯობესება

❗მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ადრენალინი არ ზრდის პირდაპირ უჯრედული მემბრანის გამტარობას გლუკოზისთვის. იგი ზრდის სისხლში გლუკოზის დონეს გლიკოგენოლიზისა და გლუკონეოგენეზის სტიმულაციით.

ადრენალინის გავლენით დროებით იზრდება ყურადღება, რეაქციის სისწრაფე და ფიზიკური შესრულება, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ „რაც უფრო მაღალია რეაქცია, მით უკეთესია ადაპტაცია“ — გადაჭარბებულმა სტრესმა შეიძლება ზიანი მიაყენოს ორგანიზმს.

➤ ნორადრენალინი

ნორადრენალინი არის სიმპათიკური ნერვული სისტემის მთავარი მედიატორი.

მისი მოქმედება მოიცავს:

• სისხლძარღვების ძლიერი შევიწროება
• არტერიული წნევის მატება
• სისხლის ნაკადის გადანაწილება სასიცოცხლო ორგანოების სასარგებლოდ

ნორადრენალინის მატება სტრესისას შეიძლება ასოცირდებოდეს აგზნებასთან და მობილიზაციასთან, თუმცა მისი დონე ავტომატურად არ ნიშნავს აგრესიის განვითარებას — ქცევა მრავალფაქტორულია.

➤ დოფამინი

დოფამინი არის როგორც ნეირომედიატორი, ასევე კატექოლამინების წინამორბედი.

მისი ძირითადი ფუნქციებია:

• მოტივაციისა და ჯილდოს სისტემის რეგულაცია
• მოძრაობის კონტროლი
• პროლაქტინის სეკრეციის ინჰიბირება (ჰიპოფიზში)
• ზრდის ჰორმონის რეგულაციაში მონაწილეობა

პერიფერიულად, დოფამინმა დოზაზე დამოკიდებულად შეიძლება:

• გააფართოოს თირკმლის სისხლძარღვები (დაბალი დოზით)
• გაზარდოს გულის შეკუმშვის ძალა (საშუალო დოზით)
• გამოიწვიოს სისხლძარღვების ძლიერი შევიწროება (მაღალი დოზით)

დოფამინის დეფიციტი იწვევს მოტორულ დარღვევებს, რაც კლინიკურად ვლინდება პარკინსონის დაავადებით.

შარდში კატექოლამინებისა და მათი მეტაბოლიტების მომატება შეიძლება აღინიშნოს თირკმელზედა ჯირკვლის ჰორმონმაწარმოებელ სიმსივნეებში.

რაც შეეხება ვიტამინ B6-ს — იგი მონაწილეობს დოფას დოფამინად გარდაქმნაში. მისი დეფიციტი ჩვეულებრივ ამცირებს დოფამინის წარმოქმნას.

✅ შეჯამება

კატექოლამინები — დოფამინი, ნორადრენალინი და ადრენალინი — წარმოადგენს ორგანიზმის სწრაფი ადაპტაციური პასუხის მთავარ რეგულატორებს.

ისინი არეგულირებენ:

• გულ-სისხლძარღვთა სისტემას
• მეტაბოლიზმს
• ნერვულ და ენდოკრინულ პასუხებს
• ქცევით რეაქციებს

მათი ბალანსი აუცილებელია როგორც ფიზიკური შესრულებისთვის, ისე ფსიქოემოციური სტაბილურობისთვის.

📛 ავტორი: ირაკლი კენჭოშვილი / Tidanigym.ge

🚫 ნებართვის გარეშე კოპირება აკრძალულია.

✅ წყაროს მითითებით გაზიარება მისაღებია