კორტიზოლი — სტრესის ჰორმონი თუ სიცოცხლისთვის აუცილებელი რეგულატორი?

კორტიზოლი არის გლუკოკორტიკოიდული ჰორმონი, რომელსაც გამოიმუშავებს თირკმელზედა ჯირკვლების ქერქი. მას ხშირად „სტრესის ჰორმონს“ უწოდებენ, თუმცა რეალურად კორტიზოლი სიცოცხლისთვის აუცილებელი ჰორმონია, რომელიც მონაწილეობს ენერგიის ბალანსის, არტერიული წნევის, იმუნური პასუხისა და მეტაბოლიზმის რეგულაციაში.

➤ როგორ კონტროლდება კორტიზოლი?

კორტიზოლის სეკრეცია რეგულირდება ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-თირკმელზედას ღერძის (HPA axis) მეშვეობით:

1. ჰიპოთალამუსი გამოყოფს CRH-ს
2. ჰიპოფიზი — ACTH-ს
3. ACTH ასტიმულირებს თირკმელზედა ჯირკვლებს კორტიზოლის გამოსაყოფად

კორტიზოლს აქვს სადღეღამისო რიტმი:

• 🔺 მაქსიმუმი — დილის 6–9 საათზე
• 🔻 მინიმუმი — ღამის გვიან საათებში

ეს რიტმი ეხმარება ორგანიზმს გაღვიძებასა და დღის აქტივობის დაწყებაში.

➤ კორტიზოლის ძირითადი ფუნქციები

1️⃣ გლუკოზის რეგულაცია

კორტიზოლი ზრდის სისხლში გლუკოზის დონეს:

• აძლიერებს გლუკონეოგენეზს ღვიძლში
• ამცირებს გლუკოზის გამოყენებას პერიფერიულ ქსოვილებში
• მოქმედებს ინსულინის ანტაგონისტურად

მისი მიზანია — სტრესის დროს ორგანიზმს ენერგია მისცეს.

2️⃣ არტერიული წნევის მხარდაჭერა

კორტიზოლი ზრდის სისხლძარღვების მგრძნობელობას კატექოლამინების მიმართ, რაც ხელს უწყობს წნევის შენარჩუნებას.

3️⃣ ანთების რეგულაცია

მოკლე პერიოდში კორტიზოლი ამცირებს ანთებით პროცესებს (ამიტომ გამოიყენება კორტიკოსტეროიდები მედიცინაში).
ხანგრძლივი მაღალი დონე კი თრგუნავს იმუნიტეტს.

4️⃣ ცილების, ცხიმებისა და კუნთის მეტაბოლიზმი

• ზრდის ცილების დაშლას (კატაბოლური ეფექტი)
• აძლიერებს ლიპოლიზს, მაგრამ ქრონიკულად შეიძლება ხელი შეუწყოს ცენტრალური ცხიმის დაგროვებას

➤ კორტიზოლი და სტრესი

სტრესის დროს აქტიურდება:

• ადრენალინი — სწრაფი, მოკლევადიანი რეაქცია
• კორტიზოლი — უფრო ხანგრძლივი, მეტაბოლური მხარდაჭერა

ადრენალინი მოქმედებს წუთებში. კორტიზოლი მოქმედებს უფრო ნელა, მაგრამ ეფექტი გრძელდება საათობით.

➤ რა ხდება ქრონიკულად მაღალი კორტიზოლის დროს?

ხანგრძლივი სტრესი → მუდმივად მაღალი კორტიზოლი → მეტაბოლური და ჰორმონალური დისბალანსი.

შესაძლო შედეგები:

• კუნთოვანი მასის შემცირება
• მუცლის არეში ცხიმის დაგროვება
• ინსულინრეზისტენტობის რისკის ზრდა
• არტერიული ჰიპერტენზია
• ძვლის სიმკვრივის შემცირება
• იმუნიტეტის დაქვეითება
• ძილის დარღვევა
• ტესტოსტერონის დონის შემცირება

„თირკმელზედას გამოფიტვა“ არ არის ოფიციალურად აღიარებული სამედიცინო დიაგნოზი. თუმცა ქრონიკული სტრესი ნამდვილად იწვევს HPA ღერძის დისრეგულაციას.

➤ კორტიზოლი და დიაბეტი

კორტიზოლი ზრდის გლუკოზის დონეს.

მისი ქრონიკულად მაღალი დონე ხელს უწყობს:

• ინსულინრეზისტენტობას
• მეტაბოლურ სინდრომს
• ტიპი 2 დიაბეტის რისკის ზრდას

მაგრამ კორტიზოლი არ „შლის კუნთებს პირდაპირ გლუკოზამდე“ — პროცესი ხდება ამინომჟავების გამოყენებით გლუკონეოგენეზში.

➤ კორტიზოლი და ვარჯიში

ვარჯიში წარმოადგენს ფიზიოლოგიურ სტრესს.

✔ ინტენსიური ვარჯიშის დროს კორტიზოლი დროებით მატულობს
✔ ეს ზრდა მონაწილეობს ენერგიის მობილიზებაში
✔ კუნთის ზრდა დამოკიდებულია საერთო ბალანსზე — ანაბოლური (ტესტოსტერონი, ზრდის ჰორმონი) და კატაბოლური პროცესების ურთიერთობაზე

❗ მნიშვნელოვანია:

• ზედმეტად ხანგრძლივი და გადამეტებული დატვირთვა → ქრონიკული სტრესი
• აღდგენა, ძილი და კვება → ჰორმონალური ბალანსის საფუძველი

კორტიზოლი არ არის კუნთის ზრდის მთავარი „სიგნალი“, მაგრამ ის მონაწილეობს ადაპტაციის პროცესში.

➤ რა ზრდის კორტიზოლს?

• ქრონიკული ფსიქოლოგიური სტრესი
• ძილის დეფიციტი
• შიმშილი
• მძიმე და გადამეტებული ვარჯიში
• კოფეინი (განსაკუთრებით არატოლერანტ პირებში)

➤ მაღალი კორტიზოლის შესაძლო ნიშნები

• ცენტრალური სიმსუქნე
• კუნთოვანი სისუსტე
• არტერიული წნევის მატება
• ძილის დარღვევა
• გაღიზიანება
• ინფექციებისადმი მიდრეკილება

➤ როგორ შევინარჩუნოთ კორტიზოლის ბალანსი?

1️⃣ ძილის რეგულაცია

7–9 საათი ხარისხიანი ძილი.

2️⃣ ვარჯიშის ოპტიმიზაცია

• ზომიერი ინტენსივობა
• აღდგენის დღეები
• გადატვირთვის თავიდან აცილება

3️⃣ სტრესის მართვა

• სუნთქვითი ტექნიკები
• მედიტაცია
• სოციალური მხარდაჭერა
• დრო ბუნებაში

4️⃣ დაბალანსებული კვება

• საკმარისი ცილა
• კომპლექსური ნახშირწყლები
• ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები
• გადაჭარბებული კოფეინის შემცირება

5️⃣ სიცილი და პოზიტიური ემოციური ფონი

პოზიტიური ემოციები ამცირებს სტრესულ რეაქციას და აუმჯობესებს HPA ღერძის რეგულაციას.

✅ დასკვნა

კორტიზოლი არ არის „ცუდი ჰორმონი“.
ის არის გადარჩენის, ენერგიის მობილიზებისა და ორგანიზმის ადაპტაციის ძირითადი რეგულატორი.

პრობლემა იწყება მაშინ, როდესაც სტრესი ხდება ქრონიკული და კორტიზოლი მუდმივად მაღალი რჩება.

ბალანსი — ეს არის მთავარი.

📛 ავტორი: ირაკლი კენჭოშვილი / Tidanigym.ge

🚫 ნებართვის გარეშე კოპირება აკრძალულია.

✅ წყაროს მითითებით გაზიარება მისაღებია