სტრესის ჰორმონები: ადრენალინი და კორტიზოლი
სტრესი არის ორგანიზმის ბუნებრივი პასუხი გარემოს ცვლილებებზე ან საფრთხეზე. ამ პროცესში აქტიურდება ნერვული და ენდოკრინული სისტემების ერთობლივი მუშაობა, რომლის მიზანია ორგანიზმის სწრაფი მობილიზაცია. სტრესის რეაქციაში მთავარი როლი ეკუთვნის თირკმელზედა ჯირკვლების მიერ გამოყოფილ ჰორმონებს — ადრენალინს და კორტიზოლს.
➤ სტრესის მექანიზმი ორგანიზმში
სტრესული გამაღიზიანებელი ნერვული იმპულსის სახით აღწევს ჰიპოთალამუსს, რომელიც ააქტიურებს ორ მთავარ სისტემას:
- სიმპათო-ადრენალურ სისტემას (SAM) — სწრაფი რეაქცია
- ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-თირკმელზედა ღერძს (HPA) — ხანგრძლივი რეაქცია
SAM სისტემის გააქტიურებისას თირკმელზედა ჯირკვლის ტვინის შრე გამოყოფს ადრენალინს, ხოლო HPA ღერძის გზით გამოიყოფა კორტიზოლი.
➤ ადრენალინი — „ბრძოლისა და გაქცევის“ ჰორმონი
ადრენალინი უზრუნველყოფს ორგანიზმის მყისიერ მზადყოფნას:
- აჩქარებს გულისცემას
- ზრდის არტერიულ წნევას
- აფართოებს ბრონქებს და აუმჯობესებს ჟანგბადის მიწოდებას
- ავიწროებს კანისა და ნაწლავების სისხლძარღვებს
- აფართოებს გულის, ტვინისა და ჩონჩხის კუნთების სისხლძარღვებს
- თრგუნავს კუჭ-ნაწლავის მოქმედებას
- ზრდის სისხლში გლუკოზის დონეს (გლიკოგენის დაშლის გზით)
ამ ცვლილებების შედეგად ადამიანი დროებით იძენს მეტ ძალას, სისწრაფესა და კონცენტრაციას.
ადრენალინის მომატების ტიპიური ნიშნებია:
- გახშირებული პულსი
- ოფლიანობა
- პირის სიმშრალე
- კუჭის არეში დისკომფორტი
- შინაგანი დაძაბულობის შეგრძნება
➤ ხანმოკლე და ქრონიკული სტრესი
ხანმოკლე სტრესი ორგანიზმისთვის სასარგებლოც კია — ის ზრდის გადარჩენის შანსს და არ იწვევს ზიანს.
ქრონიკული სტრესი კი მუდმივად ინარჩუნებს ადრენალინისა და კორტიზოლის მაღალ დონეს, რაც იწვევს:
- არტერიული წნევის მომატებას
- გულის გადატვირთვას
- სისხლში გლუკოზისა და ცხიმოვანი მჟავების მატებას
- სისხლის შედედების გაზრდას
- გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკს
➤ ადრენალინი და „დამოკიდებულების“ ეფექტი
ზოგ ადამიანს მოსწონს ადრენალინის გამოწვეული შეგრძნება (ექსტრემალური სპორტი, რისკი). ეს არ არის დაავადება, მაგრამ ხშირი სტიმულაცია ხელს უწყობს სტრესისადმი მგრძნობელობის ზრდას და გადაღლას.
➤ როგორ „ქრება“ ადრენალინი ორგანიზმიდან
ადრენალინი არ გამოიყოფა ოფლით ან ცრემლით. ის იშლება ღვიძლში და თირკმელებში ფერმენტების დახმარებით.
თუმცა:
- ფიზიკური აქტივობა
- სუნთქვითი ვარჯიშები
- მოძრაობა და ემოციური განტვირთვა
ამცირებს მისი გამოყოფის საჭიროებას და აჩქარებს ნორმალიზაციას.
➤ კორტიზოლი — სტრესის ხანგრძლივი ჰორმონი
კორტიზოლი უზრუნველყოფს ენერგიის ხანგრძლივ მიწოდებას:
- ზრდის სისხლში გლუკოზის დონეს
- აძლიერებს მადას
- ანელებს იმუნურ პასუხს
- გავლენას ახდენს ძილზე და განწყობაზე
ხანმოკლე მატება ნორმალურია, მაგრამ ქრონიკულად მაღალი კორტიზოლი იწვევს:
- მეხსიერებისა და კონცენტრაციის დაქვეითებას
- ძილის დარღვევას
- ნეგატიური აზროვნების ჩამოყალიბებას
- ნეიროპლასტიურობის შემცირებას
- ტვინის ფუნქციურ დაბერებას
კორტიზოლი პირდაპირ არ „კლავს“ ნეირონებს, მაგრამ ხანგრძლივად მაღალი დონე აზიანებს ტვინის სტრუქტურებს.
✅ დასკვნა
სტრესის ჰორმონები აუცილებელია გადარჩენისთვის, მაგრამ მათი მუდმივი აქტივაცია ორგანიზმს ანადგურებს. ჩვენ ვერ ვაკონტროლებთ ჰორმონების სინთეზს, თუმცა შეგვიძლია:
- შევამციროთ ქრონიკული სტრესი
- ვმართოთ ემოციები
- ჩავრთოთ ფიზიკური აქტივობა
- უზრუნველვყოთ დასვენება და ძილი
ბალანსი სტრესსა და აღდგენას შორის არის ჯანმრთელობის მთავარი პირობა.
📛 ავტორი: ირაკლი კენჭოშვილი / Tidanigym.ge
🚫 ნებართვის გარეშე კოპირება აკრძალულია.
✅ წყაროს მითითებით გაზიარება მისაღებია
