ფოსფატები (ფოსფორი) — როლი, დისბალანსი და კვებითი წყაროები

➤ რა არის ფოსფატები?

ფოსფატები ფოსფორის შემცველი იონებია (PO₄³⁻), რომლებიც ორგანიზმში მრავალი სასიცოცხლო პროცესის ნაწილია. ფოსფორის დაახლოებით 85% ძვლებსა და კბილებშია კალციუმთან ერთად (კალციუმ-ფოსფატის სახით), ხოლო დანარჩენი — უჯრედებში და მცირე ნაწილი სისხლში.

ფოსფატები მონაწილეობს:

• ენერგიის წარმოქმნაში — ATP (ადენოზინტრიფოსფატი) და ADP (ადენოზინდიფოსფატი)
• უჯრედის მემბრანების სტრუქტურაში (ფოსფოლიპიდები)
• დნმ/რნმ-ის აგებულებაში
• მჟავა-ტუტოვანი ბალანსის რეგულაციაში
• კუნთებისა და ნერვული სისტემის ფუნქციონირებაში

➤ როგორ რეგულირდება ფოსფატების ბალანსი?

ფოსფატის დონეს აკონტროლებს:

• თირკმელები — ჭარბი ფოსფატის გამოყოფა შარდით
• ნაწლავები — შეწოვა საკვებიდან
• ძვლები — მარაგისა და გაცვლის ფუნქცია
• პარათირეოიდული ჰორმონი (PTH) და ვიტამინი D — ჰორმონული კონტროლი

სისხლში ფოსფატის ნორმა მოზრდილებში საშუალოდ: 2.5–4.5 mg/dL (0.8–1.45 mmol/L).

➤ ჰიპერფოსფატემია

სისხლში ფოსფატების მომატებული დონე

ძირითადი მიზეზები

• თირკმლის ქრონიკული დაავადება (ყველაზე ხშირი მიზეზი)
• ჰიპოპარათირეოზი (პარათირეოიდული ჯირკვლების ჰიპოფუნქცია)
• სიმსივნის დაშლის სინდრომი (ქიმიოთერაპიის შემდეგ)
• კუნთების მასიური დაზიანება
• მეტაბოლური აციდოზი

⚠️ ჰიპერფოსფატემია იწვევს კალციუმის შემცირებას.

შესაძლო სიმპტომები

• კუნთების სპაზმი
• ქავილი
• ქსოვილებში კალციფიკაცია (ხანგრძლივ შემთხვევებში)
• გულის რითმის დარღვევები

➤ ჰიპოფოსფატემია

სისხლში ფოსფატების შემცირებული დონე

მიზეზები

• ქრონიკული ალკოჰოლიზმი
• შიმშილი ან მკვეთრი დიეტა
• მძიმე დამწვრობა
• ვიტამინი D-ის დეფიციტი
• ჰიპერპარათირეოზი
• ზოგიერთი მედიკამენტი:
  • ინტრავენური რკინა
  • ზოგიერთი ანტაციდი (ალუმინის შემცველი)
  • დიურეტიკები
  • რეფიდინგ სინდრომი (შიმშილის შემდეგ სწრაფი კვება)

➤ ჰიპოფოსფატემიის სიმპტომები

• კუნთების სისუსტე
• დაღლილობა
• ძვლების ტკივილი
• პათოლოგიური მოტეხილობები
• დაბუჟება
• დაბნეულობა
• ბავშვებში ზრდის შეფერხება
• მძიმე შემთხვევებში — სუნთქვის კუნთების სისუსტე

➤ ფოსფატების ბუნებრივი წყაროები

ფოსფატი ფართოდ არის გავრცელებული ცილოვან პროდუქტებში:

• გოგრის თესლი
• სრულმარცვლოვანი პური და ხორბლის ნაწარმი
• ინდაურისა და ძროხის ხორცი
• თევზი (ორაგული)
• კვერცხის გული
• სეზამის მარცვლები
• მყარი ყველი (მაგ. პარმეზანი)

📌 ასევე ფოსფატები ხშირად ემატება გადამუშავებულ პროდუქტებს საკვები დანამატების სახით, რაც შეიძლება ჭარბ მიღებას იწვევდეს, განსაკუთრებით თირკმლის დაავადების მქონე პირებში.

✅ დასკვნა

ფოსფატები ორგანიზმისთვის აუცილებელია ენერგიის წარმოების, ძვლების სიმტკიცისა და უჯრედული ფუნქციისთვის.

ყველაზე მნიშვნელოვანი კლინიკური ასპექტი:

• ჰიპერფოსფატემია ხშირად უკავშირდება თირკმლის ქრონიკულ დაავადებას
• ჰიპოფოსფატემია ხშირად ვითარდება კვებითი დეფიციტის ან ჰორმონული დარღვევების ფონზე

ფოსფატის დონის დარღვევა საჭიროებს ლაბორატორიულ კონტროლსა და მიზეზის მკურნალობას, რადგან თვითმკურნალობა შესაძლოა სახიფათო იყოს.

📛 ავტორი: ირაკლი კენჭოშვილი / Tidanigym.ge

🚫 ნებართვის გარეშე კოპირება აკრძალულია.

✅ წყაროს მითითებით გაზიარება მისაღებია