სეროტონინი – ნეირომედიატორი, რომელიც გავლენას ახდენს განწყობაზე, ძილზე და მონელებაზე
➤ რა არის სეროტონინი?
სეროტონინი (5-ჰიდროქსიტრიპტამინი, 5-HT) არის ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერება, რომელიც ერთდროულად მოქმედებს როგორც ნეირომედიატორი (ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში) და ჰორმონ-მოდულატორი (პერიფერიაში).
ხშირად მას „ბედნიერების ჰორმონს“ უწოდებენ, თუმცა მეცნიერულად უფრო სწორია ითქვას, რომ სეროტონინი არეგულირებს განწყობას, შფოთვას, ძილს, მადას, ტკივილის აღქმას და კუჭ-ნაწლავის ფუნქციას.
❗ მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ:
სეროტონინი არ არის „ყველაზე ძლიერი ანტიდეპრესანტი“. ის არის ნეირომედიატორი, ხოლო ანტიდეპრესანტები (მაგალითად, SSRI-ები) მოქმედებენ სეროტონინის სისტემაზე.
➤ როგორ სინთეზირდება სეროტონინი?
სეროტონინი წარმოიქმნება შეუცვლელი ამინომჟავა ტრიფტოფანისგან:
- ტრიფტოფანი → (ტრიფტოფან ჰიდროქსილაზა) → 5-ჰიდროქსიტრიფტოფანი (5-HTP)
- 5-HTP → (დეკარბოქსილაზა) → სეროტონინი (5-HT)
ტრიფტოფანი ორგანიზმში მხოლოდ საკვებიდან ხვდება, რადგან იგი შეუცვლელი ამინომჟავაა.
➤ სად არის სეროტონინი ორგანიზმში?
- დაახლოებით 90–95% სეროტონინი გამომუშავდება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში
- მცირე ნაწილი — თრომბოციტებში
- და დაახლოებით 5–10% ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში
⚠️ მნიშვნელოვანია: კუჭ-ნაწლავში წარმოქმნილი სეროტონინი ვერ გადადის ტვინში, რადგან ჰემატოენცეფალურ ბარიერს არ კვეთს. ტვინი სეროტონინს დამოუკიდებლად აწარმოებს.
➤ სეროტონინის ფუნქციები
🧠 ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში
- განწყობის რეგულაცია
- შფოთვის კონტროლი
- ძილის ციკლის მოდულაცია
- იმპულსების კონტროლი
- ტკივილის აღქმა
🔹 სეროტონინის დისბალანსი ასოცირდება:
- დეპრესიასთან
- შფოთვით აშლილობებთან
- ობსესიურ-კომპულსიურ აშლილობასთან
- შაკიკთან
🍽 კუჭ-ნაწლავის სისტემაში
- ნაწლავის პერისტალტიკის რეგულაცია
- გულისრევის რეფლექსის მონაწილეობა
- მადასა და ნაწლავის მოძრაობაზე გავლენა
სეროტონინი არ აჩქარებს ნივთიერებათა ცვლას პირდაპირ, თუმცა გავლენას ახდენს მადასა და საჭმლის მონელებაზე.
➤ სეროტონინის რეცეპტორები
არსებობს სეროტონინის 7 ძირითადი რეცეპტორული ოჯახი (5-HT1 – 5-HT7) და მრავალი ქვეტიპი.
🔹 5-HT1
- მონაწილეობს შფოთვის და განწყობის რეგულაციაში
- ზოგი ქვეტიპის აგონისტები გამოიყენება შაკიკის სამკურნალოდ
🔹 5-HT2
- მონაწილეობს აღქმის პროცესებში
- ჰალუცინოგენური ნივთიერებები მოქმედებენ ამ რეცეპტორებზე
- ასოცირდება ფსიქოზურ სიმპტომებთან
🔹 5-HT3
- პასუხისმგებელია გულისრევასა და ღებინებაზე
- 5-HT3 ანტაგონისტები გამოიყენება ქიმიოთერაპიისას გულისრევის წინააღმდეგ
🔹 5-HT4
- აძლიერებს ნაწლავის პერისტალტიკას
- მოქმედებს კოგნიტიურ პროცესებზე
🔹 5-HT5
- ბოლომდე შესწავლილი არ არის
🔹 5-HT6 და 5-HT7
- მონაწილეობენ მეხსიერებაში, სწავლასა და ცირკადულ რიტმებში
⚠️ მნიშვნელოვანია: კონკრეტული რეცეპტორის აქტივაცია შეიძლება განსხვავებულ ეფექტს იწვევდეს სხვადასხვა უბანში.
➤ რა ხდება სეროტონინის მაღალი ან დაბალი დონის დროს?
🔹 დაბალი დონე ასოცირდება:
- დეპრესიულ განწყობასთან
- გაღიზიანებადობასთან
- ძილის დარღვევასთან
🔹 ზედმეტად მაღალი დონე
შეიძლება გამოიწვიოს სეროტონინის სინდრომი (განსაკუთრებით მედიკამენტების გადაჭარბებისას), რაც საშიში მდგომარეობაა.
➤ როგორ გავაუმჯობესოთ სეროტონინის ფუნქციონირება?
1️⃣ ტრიფტოფანით მდიდარი საკვები
| პროდუქტი | ტრიფტოფანი (დაახლოებით) |
| კვერცხი | ~120–150 მგ |
| ქათმის ხორცი | ~250–300 მგ /100გ |
| რძე | ~40–50 მგ /100მლ |
| მიწის თხილი | ~700–750 მგ /100გ |
საშუალოდ რეკომენდირებული მიღება: დაახლოებით 250–425 მგ ტრიფტოფანი დღეში (1.5 გ არ არის აუცილებელი უმეტეს ადამიანში).
2️⃣ მზის სინათლე
მზის სხივები აუმჯობესებს სეროტონერგულ აქტივობას.
ვიტამინი D მონაწილეობს ნეიროქიმიურ პროცესებში, თუმცა ის პირდაპირ არ „გარდაქმნის“ ტრიფტოფანს სეროტონინად.
3️⃣ რეგულარული ფიზიკური აქტივობა
ზომიერი აერობული ვარჯიში:
- ზრდის სეროტონინის გამომუშავებას
- ამცირებს შფოთვას
- აუმჯობესებს ძილს
4️⃣ სრულფასოვანი კვება
- B6 ვიტამინი აუცილებელია სეროტონინის სინთეზისთვის
- ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები აუმჯობესებს ნეირონების ფუნქციას
➤ რა ამცირებს სეროტონინის ბალანსს?
- ქრონიკული სტრესი
- ძილის დეფიციტი
- ალკოჰოლის ბოროტად გამოყენება
- არასრულფასოვანი კვება
- მზის სინათლის ნაკლებობა
✅ დასკვნა
სეროტონინი არის მნიშვნელოვანი ნეირომედიატორი, რომელიც არეგულირებს განწყობას, ძილს, მადას და ნაწლავის მუშაობას.
მისი დონე არ არის უბრალოდ „რაც მეტი – მით უკეთესი“. მთავარია ბალანსი.
სეროტონინის მხარდაჭერის საუკეთესო გზა არის:
✔ სრულფასოვანი კვება
✔ ფიზიკური აქტივობა
✔ საკმარისი ძილი
✔ მზის სინათლე
✔ სტრესის მართვა
📛 ავტორი: ირაკლი კენჭოშვილი / Tidanigym.ge
🚫 ნებართვის გარეშე კოპირება აკრძალულია.
✅ წყაროს მითითებით გაზიარება მისაღებია
